Staten-generaal over inburgering en integratie

Ann woonde op maandag 29 november 2011 op vraag van het departement onderwijs een Staten-Generaal voor Inburgering en Integratie bij. Deze staten-generaal vond plaats in Leuven en werd georganiseerd door Vlaams minister Geert Bourgeois, bevoegd voor inburgering. In de voormiddag was er allereerst een plenaire sessie waarbij werd stilgestaan bij de platformteksten onderwijs, sociale cohesie en werk mbt het thema van de dag. Daarna zaten mensen rond deze drie aspecten mbt integratie en inburgering samen in gelijknamige werkgroepen. Ann nam uiteraard deel aan de werkgroep onderwijs. Bedoeling was tot concrete beleidsaanbevelingen te komen vanuit deze domeinen. De platformtekst onderwijs kan bij ann.martin@schoolofeducation.eu worden opgevraagd.

Kort samengevat werden volgende zaken beklemtoond:
- realiseren van een coherent en geïntegreerd diversiteitbeleid op school :
dit impliceert dat directies en leraren de kans krijgen om zich verder te professionaliseren om diversiteitscompetenties te verwerven en om diversiteit als didactisch kapitaal voor leren te benutten. Men pleit hier onder andere ook voor een échte gemeenschappelijke eerste graad in het SO. Er is verschillende malen sprake van het opzetten van krachtige leeromgevingen en duoklassen kunnen hierin een goed middel zijn (i.e. een belangrijk deel van de leertijd samen twee leerkrachten samen voor de klas). Diversiteitsbeleid dient gezien te worden als een kwaliteitskenmerk van een school. De uitbouw van zo'n beleid dient echter te gebeuren op een gedragen wijze, ouders hierbij betrekken is essentieel.
- verhogen van taalvaardigheid :
met daarbij vooral aandacht voor het impliciete leren van taal en daarvoor vanaf jonge leeftijd voldoende ruimte te voor voorzien, het idee van een brede school komt ook regelmatig aan bod en lijkt dit oa ook te ondersteunen. Men vreest wel voor een versnippering van initiatieven hierin. Er wordt gedacht aan een regiefunctie toekennen aan een bepaalde organisatie/instelling die deze verschillende initiatieven bundelt en samenbrengt.
- uitbouwen van sociale netwerken:
het eerste netwerk dat hier dient uitgebouwd te worden is binnen de school zelf,
ook dit aspect past volledig in het kader van het brede school denken, bij de uitbouw van een sociaal netwerk is een goede communicatie met de ouders essentieel (men verwijst hier naar een geslaagd project 'ouders in interactie'). Zelforganisaties spelen een belangrijke rol in het stimuleren en bewustmaken van ouders om hun kinderen te stimuleren tot doorstroom naar het hoger onderwijs en naar de lerarenopleiding in het bijzonder. Tijdens het debat en tijdens het overleg met de werkgroep wordt ook aangegeven hoe belangrijk het is leerlingen/jongeren te betrekken in het schoolgebeuren. Onderwijs moet nog meer inzetten op het versterekn van de positie van leerlingen, samenwerking met de leerlingen, verantwoordelijkheid voor eigen leertraject, eigen studiekeuze.
- lerarenopleiding:
er dient nog meer werk gemaakt te worden van de professionalisering van toekomstige leraren om beter met diversiteit om te gaan, om diversiteit beter te leren benutten in het leerproces van alle kinderen en jongeren. Diversiteit mag zich niet beperken in het curriculum van de lerarenopleiding tot projectwerk, het dient een centralere plek te krijgen in het curriculum. Dat vraagt ook hier om een geïntegreerd diversiteitsbeleid. Eén aspect hierin kan zijn het creëren van meer onderzoeksruimte voor docenten rond het thema diversiteit. Er wordt hier ook echter stilgestaan bij de instroom. Binnen de werkgroep wordt gesproken over het gedaalde kwaliteitsniveau. Als oplossing steekt ook hier de piste van het inrichten van een masteropleiding ipv de huidige versnippering inzake de verschillende soorten lerarenopleidingen de kop op. Andere pisten die geopperd werden zijn: betere opvang van leerkrachten, terug naar de oefenscholen van vroeger, mentorschap, begeleide leertrajecten.
! De aandacht in dit rapport gaat voornamelijk naar één soort van lerarenopleiding, nl. de geïntegreerde lerarenopleiding. !
Ook in dit onderdeel wordt gedacht aan samenwerkende leeromgevingen bv.duo-docenten.
Met betrekking tot de diversiteitsprojecten van de expertisenetwerken wordt ervoor gepleit deze projecten te evalueren vanuit een geïntegreerde visie op diversiteit.
Lerarenopleidingen moeten blijven investeren in een goede communicatie met het secundair onderwijs maar ook met het middenveld.
- uitvoeren van wetenschappelijk onderzoek:
Er is nood aan kwalitatief onderzoek mbt de verschillende diversiteitsacties en hun effectiviteit (in de platformtekst worden een hele lijst mogelijke thema's hierrond opgenomen).

Tot slot kregen de verschillende betrokken ministers het woord: hierbij een kort verslag:

Geert Bourgeois, minister van inburgering, zegt dat integratie een gedeelde verantwoordelijkheid is van nieuwkomer en samenleving en wat dit laatste betreft zowel van de Vlaamse overheid als van het brede middenveld, scholen, verenigingen, bedrijfsleven, vakbonden en de burger.
'Daarom wil ik onder meer de 'inburgeringsmaatjes' invoeren waarbij een Vlaming op vrijwillige basis een nieuwkomer wegwijs maakt in Vlaanderen. Op die manier kunnen de nieuwkomers een sociaal netwerk opbouwen en kunnen ze hun Nederlands oefenen. Uit studies blijk dat nieuwkomers met een Vlaamse kennissenkring veel makkelijker kansen krijgen in onze samenleving', aldus de minister. Bourgeois stelde van nieuwkomers niet te verwachten dat ze hun cultuur en verleden uitwissen, wel dat ze de Vlaamse publieke cultuur erkennen, gebaseerd op rechten en vrijheid, gelijkheid van man en vrouw, niet-discriminatie op grond van seksuele geaardheid en dergelijke en eraan deelnemen. "Onze publieke cultuur delen en aan de Vlaamse samenleving participeren kan echter niet zonder de kennis van onze taal. Nederlands leren is een noodzakelijke, zij onvoldoende voorwaarde voor integratie".Bourgeois gaf echter toe dat de NT2-lessen de nieuwkomer niet steeds in staat stellen een beroepsopleiding aan te vatten of zich op de arbeidsmarkt te begeven. Hij wil daarom meer maatwerk en een verhoging van het maximale aantal uren. Om het tekort aan taallessen in regio's zoals Antwerpen weg te werken komt er volgens Onderwijsminister Pascal Smet een herverdeling van het totaal aantal uren. De 17.000 lestijden die vorig jaar niet gebruikt werden zullen naar elders overgeheveld worden. Smet kondigde ook een strenger schoolbeleid aan ten aanzien van leerlingen die het Nederlands onvoldoende machtig zijn.Vlaams Welzijnsminister Jo Vandeurzen zei actief op zoek te zijn naar jonge allochtonen om aan de slag te gaan in de zorgsector en naar mogelijkheden om allochtone gemeenschappen beter te bereiken met zorg en preventieve boodschappen. Zijn collega Philippe Muyters wees op de integratiebevorderende mogelijkheden van sporten. Muyters is tegen verplichte tewerkstellingsquota voor allochtonen in bedrijven en ziet meer heil in sensibilisering. Minister Bourgeois heeft als streefdoel tegen 2014 4 procent allochtonen in dienst te hebben van de Vlaamse overheid.

Seminarie HIVA: Voorstelling onderwijsdatabanken SiBO en SONAR

Op vrijdag 26 november 2010 stelde het Steunpunt ‘Studie en schoolloopbanen’ (samenwerking tussen K.U.Leuven, UGent, UAntwerpen en VUB) hun databanken SiBO (studieloopbanen in het basisonderwijs) en SONAR (Studie van de Overgang van Onderwijs naar Arbeidsmarkt) voor aan alle geïnteresseerde onderwijsactoren (onderzoekers, leerkrachten, directieleden,…). Dorien woonde dit seminarie bij.

Het Steunpunt wil deze databanken ter beschikking stellen aan derden, maw iedereen die onderwijsonderzoek uitvoert en deze data hiervoor kan gebruiken.

Dit seminarie bood een overzicht van de inhoud en beperkingen van de SiBO en SONAR databanken. De presentaties van deze dag worden binnenkort gepubliceerd op: http://www.steunpuntloopbanen.be/studiedagen.html

Om (gratis) gebruik te kunnen maken van deze beschikbare data, moet je eerst een aanvraagprocedure doorlopen. Nadien krijg je een login en heb je permanent toegang tot alle rapporten, vragenlijsten, analyse-instrumenten, ruwe en verwerkte data,… die de SIBO- en SONAR-onderzoekers de laatste jaren hebben gebruikt.

Meer info omtrent deze aanvraagprocedure, zie:

1. 1. www.steunpuntloopbanen.be, kies link ‘SIBO’ en dan ‘voorstelling’;
2. 2. www.steunpuntloopbanen.be, kies link ‘SONAR’ en dan ‘voorstelling’.

Opgelet: een efficiënt en valide gebruik van deze data, vereist een degelijke expertise in onderzoek en -analyse. De databanken beschikken namelijk over miljoenen ruwe gegevens.

OESO-congres “Lerarenopleiders, lerarenopleiding & diversiteit”

Op maandag 25 en dinsdag 26 oktober 2010 organiseerde het Vlaamse Ministerie van Onderwijs in Brussel een thematisch congres rond “Lerarenopleiders, lerarenopleiding & diversiteit”. Dit was in samenwerking met het Centrum voor Onderwijsonderzoek en Innovatie (CERI) van de OESO.

De belangrijkste doelstellingen van de conferentie waren:

1. De bevindingen van het TED-project (Teacher Education for Diversity) van CERI voorstellen met de nadruk op:

o het opleiden van de lerarenopleiders voor diversiteit

(zie tekst: http://www.ond.vlaanderen.be/CERI-seminar/pdf/Educating%20the%20teacher%20educators.pdf)

o het aantrekken van en het behouden van studentleraren met diverse achtergronden

(zie tekst: http://www.ond.vlaanderen.be/CERI-seminar/pdf/diverse_teachers.pdf)

2. In verschillende, kleine discussiegroepen dit onderzoeksmateriaal bespreken en samen nagaan wat hiervan bruikbaar kan zijn voor lerarenopleiders en lerarenopleidingen mbt het opleiden tot diversiteit. Hierbij worden goede praktijkvoorbeelden op lokaal, regionaal, nationaal en internationaal niveau door de deelnemers ingebracht en besproken.

3. Bekijken welke beleidsvoorstellen we kunnen formuleren en welke onderzoeken moeten worden opgezet om het opleiden van leraren voor diversiteit in de toekomst te bevorderen in de verschillende Europese landen.

Het Ministerie nodigde enkele Vlaamse lerarenopleiders uit om mee in discussie te gaan tijdens dit debat. Voor School of Education waren Ann Martin en Dorien Van Rooy aanwezig. Hieronder vatten zij enkele kritische reflecties vanuit de debatten en lezingen die zij hebben bijgewoond samen:

1. Situering TED-onderzoek

· Als we tijdens deze 2-daagse spreken over diversiteit bedoelen we verschillen in gender, sociaal-economische verschillen, verschillen in etnische achtergronden, handicaps,…

· Het onderwijsonderzoek van de CERI focuste voor 2005 jarenlang op ‘diversiteit en leren’. Recentelijk richten zij zich veel meer op ‘diversiteit, lesgeven en leraren’, ‘Teachers matter’: (1) het TALIS-onderzoek van 2007-2013 waaraan 24 landen deelnemen en waarin de invloed van de leraar op de leeruitkomsten van leerlingen wordt nagegaan, leraarskenmerken als SES?, leiderschap, professionele ontwikkeling, karaktereigenschappen,… worden hierin onder de loep genomen; en (2) het TED-project gaat na op welke manier leraren best worden voorbereid op het omgaan met diversiteit in de klas.

· Waarom de focus op diversiteit in onderwijsonderzoek de laatste jaren: mede onder invloed van (1) de migratiegolf van de 21^ste eeuw, (2) de Vlaamse PISA-resultaten (kloof tussen wiskunderesultaten bij autochtone en allochtone leerlingen in SO is heel groot) en (3) de Vlaamse TALIS-resultaten waarin leraren aangeven nood te hebben aan methodieken en didactieken om met de aanwezige (en steeds groter wordende) diversiteit in de klas om te gaan.

2. Belangrijke accenten uit de discussiegroepen

· Van homogeniteit over integratie naar inclusie/heterogeniteit/diversiteit:

1. Homogeniteit: iedereen dezelfde behandeling: negeren van verschillen, van nood aan andere aanpak voor verschillen/diversiteit. Diversiteit wordt gezien als een probleem

2. Integratie: diversiteit wordt gezien als een uitdaging waarmee we moeten leren omgaan. Maar de ‘anderen’ worden gezien als buitenstaanders van ‘onze’ maatschappij en zij dienen zich aan te passen om deel te kunnen uitmaken van deze samenleving.

3. Inclusie: diversiteit wordt gezien als een meerwaarde, een opportuniteit. Iedereen maakt deel uit van de maatschappij, er zijn geen buitenstaanders.

Maatschappelijk evolutie ‘Post-PISA-periode’: diversiteit kunnen we niet ontkennen als we werk willen maken van het wegwerken van de sociale ongelijkheid in het onderwijs. De basisvoorwaarde om te werken aan diversiteit, is diversiteit te benaderen als een meerwaarde en niet als een probleem dat moet worden opgelost. We moeten weg van de deficitbenadering (wat kunnen leerlingen nog niet), weg van het ‘wij-zij-denken’, weg van het ‘meerderheid-minderheid-debat’.

· ‘Learning for inclusion’: ja, diversiteit in het onderwijs, maar hoe?

o meer diagnostische test; meer individuele begeleiding van de lerende; meer keuzevrijheid in curriculum; meer coöperatief leren; peer-teaching & peer-evaluation; product- & procesbegeleiding; leerlingenresultaten vergelijken met externe/objectieve criteria en niet met de resultaten van medeleerlingen; expliciteren van diversiteit als onderdeel, als meerwaarde van de school; het onderwijsaanbod uitbouwen vanuit de noden van de lerende, vanuit persoonlijk leren, vanuit hun ervaringen en daartussen de brug leggen met het leerplan; het inbouwen van reflectie, dialoog en waarden in het curriculum,…

· Enkele voorbeelden van goede praktijken:

o TED-toolkit om te werken met diversiteit in de klasgroep: www.oecd.org/edu/ted

o Het Vlaamse Steunpunt Diversiteit en Leren ontwikkelde een screeningsinstrument voor scholen om aan-/afwezige aandacht voor diversiteit te meten: http://nexus.newlink.cz/screen/structure.aspx

o Diversiteitsproject expertisenetwerk Elant: www.iedereenleerkracht.be: werken met een team leerkrachten die als rolmodel fungeren (weten vaak uit ervaring wat het is om uit die situatie te komen), gaan naar secundaire scholen om leerlingen te begeleiden in hun studiekeuze,…

o Betrekken van ouders bij het ganse schoolgebeuren, door bijvoorbeeld tolken te voorzien tijdens oudercontacten.

· Kernvragen rond de uitbouw van diversiteit in het curriculum van de lerarenopleiding:

o Wat zijn de kerncompetenties om te kunnen functioneren in een diverse samenleving?

o Wat zijn de kerncompetenties voor lerarenopleiders om op te leiden voor diversiteit?

o Wat zijn de kerncompetenties voor toekomstige leraren om om te gaan met diversiteit in de klas/school?

o Op welke manier gaan we dit als lerarenopleiding meten/evalueren bij studentleraren?

· Resterende discussiepunten:

o Zijn we niet te ambitieus omtrent de basiscompetenties die een studentleraar allemaal moet verwerven tijdens zijn opleiding? We moeten ook kijken naar startcompetenties en welke daarvan kunnen uitgebouwd/verworven worden in de 1^ste jaren van zijn LK-loopbaan (aanvangsbegeleiding). ‘Life long learning’: leren in de lerarenopleiding, tijdens de aanvangsbegeleiding, tijdens je ganse onderwijsloopbaan en liefst ook nog ervaring opdoen in andere velden buiten het onderwijs (nood aan zij-instromers).

o Aansluitend hierbij wordt er gesproken over een expertiselevel in te bouwen in de loopbaan van een leraar (Pedagogy of Excellence). Daarbij wordt gedacht aan het verder uitbouwen van zekere talenten tijdens je loopbaan en zo een expert worden, bijvoorbeeld op het vlak van muzische vorming. Dit wil zeggen dat de leraar ook blijvend gevolgd en bijschoold wordt tijdens zijn/haar loopbaan én geëvalueerd. Die evaluaties kunnen gekoppeld worden aan andere loonschalen etc.

o Ook tijdens de traditionele schoolloopbaan kunnen er gradaties ingebouwd worden voor de verschillende competenties die men dient te bereiken. Men kan maw competenties verwerven op verschillende niveau's en ook afstuderen met een overzicht aan in welke competenties men reeds het expert niveau heeft behaald, en in welke competenties bijvoorbeeld slechts het minimumniveau.

o Er is nood aan een diverse middenklasse die zich op termijn sowieso zal weerspiegelen in het lerarenkorps. Kwaliteit in lerarenopleiding bewaren, lat hoog genoeg leggen, instroom in het oog houden, diversiteit niet willen nastreven ten koste van de kwaliteit van de lerarenopleiding. Het is geen OF-OF-verhaal, maar een EN-EN-verhaal: én kwaliteit en diversiteit in de lerarenopleiding.

o Taal mag gaan barrière of enige voorwaarde zijn om te werken aan diversiteit. Taal leer je in een context. Naast taalvaardigheid, zijn ook andere competenties belangrijk om te functioneren in een diverse samenleving. Hoe belangrijk is de kennis van de moedertaal in de lerarenopleiding, hoe fel weegt dit door in de beoordeling, naast de andere competenties?

o De basis, de instroom in lerarenopleiding, wordt gelegd in het SO en BaO, belangrijk om ook daar rond diversiteit te werken.

o Zij-instromers zijn nodig in het onderwijs, o.a. om een diverser lerarenthema uit te bouwen.

o Nood aan onderzoek rond diversiteittools.

o “Teach as you preach”: het pedagogisch handelen zelf als lerarenopleider in de lerarenopleiding toepassen.

3. Beleidsvoorstellen

· Er is nood aan beleidsvoorstellen en -acties op Vlaams niveau zoals: beroepsstandaarden (bieden kader voor debat, zijn duidelijk omschreven en moeten worden vertaald naar de specifieke context van iedere lerarenopleiding), uitbouw structurele ondersteuning voor on-the-job-training en goede praktijken (incentives), zelfevaluatie en aftoetsing met externen,…

· Voorstellen zijn belangrijk, maar deze moeten ontstaan in samenwerking met alle actoren, ook het tot standkomingsproces met alle betrokkenen is belangrijk, discussie voeren met de mensen die het uiteindelijk moeten waarmaken (leerkrachten, schooldirecties, beleidsmedewerkers,…), gevoel van eigenaarschap geven.

· Het Ministerie zal de lerarenopleidingen en de expertisenetwerken uitnodigen om samen na te denken over hoe we diversiteit in de lerarenopleiding kunnen inbrengen en verder ontwikkelen; en hoe we de internationale voorbeelden uit dit congres een plaats kunnen geven in het Vlaamse onderwijsbeleid. Een uitnodiging volgt binnenkort….

Het integrale TED-rapport kan u bestellen via www.oecd.org/publishing/distributors

Het programma van de dag en meer achtergrondinformatie kan u nalezen op: http://www.ond.vlaanderen.be/CERI-seminar/

Vanuit SoE stelden wij de vraag aan de Vlaamse organisatoren of er nog bijkomende documenten verschijnen op deze site zoals verslagen & conclusies van de debatten, presentaties van de discussianten, een uittreksels van het slotwoord door Micheline Scheys,… Tot op heden hebben we nog geen antwoord of extra info ontvangen.

Dorien Van Rooy en Ann Martin